Początki „polskiej” łączności
Cofnijmy się w czasie do roku 1928, kiedy to decyzją Prezydenta II Rzeczpospolitej powołano do życia państwowe przedsiębiorstwo „Poczta Polska, Telegraf i Telefon”, podległe pod Ministra Poczty i Telegrafów. Jej zadaniem było zapewnienie łączności cywilnej a w przypadku wojny obsługi łączy dla rządu i Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.
Niestety nie zachowały się zbytnio źródła historyczne opisujące jak wyglądała budowa wspomnianej sieci, lecz uzasadnione to było znaczeniem infrastruktury.
W tym też okresie, w stolicy kraju- Warszawie powstał w latach 1929-33 główny gmach urzędu. Ciekawostka: był to jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej. Za projekt reprezentacyjnego gmachu odpowiadał polski architekt Julian Puterman- Sadłowski, który zaprojektował jeszcze kilka gmachów m.in. Poczty Głównej w Gdyni i Kaliszu, garaży dla samochodów pocztowych czy bloku mieszkalnego dla pracowników Ministerstwa Poczty i Telegrafu w Warszawie.
Zgodnie z założeniami projektowymi Gmachu, który powstał u zbiegu ulic Poznańskiej i Nowogrodzkiej 45, miał pomieścić hol dla 300 osób i 40 urzędników, salę aparatów telefonicznych międzymiastowych i zagranicznych, poczekalnie na 30 osób, filię urzędu pocztowego z oddzielnym wejściem, część biurową z mieszkaniami dla dyrektorów a także pomieszczenia techniczne: garaże i warsztaty.
Sam budynek jak na ówczesne lata był przemyślany o czym świadczy fakt umiejscowienia poszczególnych wydziałów. Pierwsze i drugie piętro zajmowały telegrafy i telefony. Na trzecim umieszczono Szkołę Techniczną a na ostatnich 5 i 6 Muzeum Poczty i Telekomunikacji. Pominięte w opisie piętro 4 było wyłącznie do dyspozycji pracowników bowiem znajdowały się tam sale wypoczynkowe i stołówka dla personelu, nie wspominając już o takich wygodach jak sala gimnastyczna, ambulatorium, punkt opieki dziennej dzieci dla pracujących rodziców oraz na dachu głównego skrzydła tarasy rekreacyjne.
Całość architektonicznie zamknięto w liczne zdobienia elewacji, w tym najważniejszy metalowy napis: „TELEFON MIĘDZYMIASTOWY / TELEGRAF RADIOTELEGRAF” a także panel z Orłem Białym.
Tajemnice „Nowogrodzkiej 45”
Z racji przeznaczenia budynku jaką była obsługa łączności, w podziemiach gmachu zaplanowano kilka schronów dla pracowników, w których to na wypadek zagrożenia obsługa mogła się schronić, przebywać przez kilka dni a nawet stamtąd kierować łącznością w kolejnym: schronie kierowania. Tu też ulokowano, do niedawna ostatnią w kraju zachowaną centrale telefoniczną strowgera.
Sam system central strowger powstał już w 1889 roku a jego wynalazcą był Amerykanin Almon STROWGER. Wspomniana centrala, która została usytuowana na poziomie -2 budynku, za pancernymi drzwiami, miała za zadanie półautomatycznie obsługiwać i realizować krajowe oraz międzynarodowe rozmowy telefoniczne. Sam schron składał się z kilkunastu pomieszczeń, głównie wyposażonych w stojaki urządzeń centrali międzymiastowej typu U-57 oraz urządzenia wzmacniające sygnał telefoniczny, które były montowane w każdej stacji wzmacniakowej. Nie zabrakło również miejsca na urządzenia techniczne jak agregaty prądotwórcze czy system filtrowentylacji- o pomieszczeniu komory kablowej, gdzie zbiegały się wszystkie łącza telefoniczne nie wspominając.
Jak wyglądała wspomniana centrala pokazuje film opublikowany przez Orange Polska w 2016 roku.
https://www.youtube.com/watch?v=28Ck0xtr6v8&t=44s
Niestety jak większość budynków przejętych po prywatyzacji Telekomunikacji Polskiej, obecna Orange Polska wyprzedaję dawne budynki łączności. Nie inaczej było w tym przypadku. Wraz z przygotowaniem nieruchomości do sprzedaży komercyjnej, stare urządzenia łączności, w tym wspomniana centrala została zdemontowana i trafiła na złom, lecz nie do końca.
Dzięki pasjonatom starej techniki część elementów została zachowana, choć na części co prezentują zdjęcia poniżej z demontażu.
Należy pamiętać, że w samym budynku znajdowały się również nowsze urządzenia łączności a ich przeniesienie a w nawet budowa od nowa zajęła blisko 8 lat, bowiem przez budynek przechodziło blisko 20 % całego ruchu IP, czyli rozmów telefonicznych oraz dodatkowych usług, w tym telewizyjnych. W budynku mieściły się 3 duże centrale telefoniczne: 2 międzymiastowe i 1 międzynarodowa. Nie obyło się również bez cięższych prac budowlanych o czym wspomina Kinga GALON z Orange Polska: „Podczas demontażu liczbę urządzeń zmniejszono z 1500 do 500 pozostawiając jedynie najnowszą technologię, ale też wydobyto z pod chodnika 3 duże zbiorniki na paliwo, które miały stanowić rezerwę dla agregatów prądotwórczych”.
Oficjalnie najważniejszy „cywilny” budynek telekomunikacyjny został sprzedany w sierpniu 2019 roku za kwotę blisko 350 mln zł niemieckiej firmie Hockley- powiązanej z funduszem Zeitgeist Asset Menagement.
W 2025 roku zakończono przenoszenie urządzeń wyłączając zasilanie historycznego budynku, jednocześnie przekazując go nowemu nabywcy.
Kryptonim „ROKADA”
Wraz z zakończeniem II Wojny Światowej Rzeczpospolita Ludowa przystąpiła do budowy krajowej sieci łączności, w dużej mierze bazującej na niemieckiej infrastrukturze telefonicznej z lat 40-tych ubiegłego wieku. Po zajęciu Polski przez III Rzeszę, we wrześniu 1939 roku, ówczesna łączność kablowa Reich Post (Poczty Rzeszy) była dalej rozbudowywana, w tym o budynki Stacji Wzmacniakowych, które ze względów technicznych musiały być budowane co 30 km łącząc wspominane kable.
Wraz z nadejściem zagrożenia atakiem nuklearnym ze strony Państw NATO (przypomnijmy: Polska Rzeczpospolita Ludowa należała do Układu Warszawskiego), rząd podjął decyzję o rozbudowie krajowego systemu łączności, nadając mu podwójnego znaczenia. W czasie pokoju miał świadczyć rozmowy telefoniczne dla ludności a w czasie wojny obsługiwać wyłącznie łączność wojskową. Wówczas podjęto decyzję, aby ważniejsze węzły łączności rozbudować o zagłębione częściowo w ziemi budynki stacji wzmacniakowych z żelbetu w celu ochrony przed bronią małokalibrową. Dodatkowo wspomniane „SW” wyposażono w stalowe okiennice i uszczelki hermetyzujące wnętrza a urządzenia filtrowentylacyjne do oczyszczania skażonego powietrza. W środku obiektu większość przestrzeni zajmowała sala aparatowa, gdzie znajdowały się urządzenia telekomunikacyjne. Dodatkowo, aby umożliwić dostęp do podziemnych kabli, przy stacjach budowano podziemną komorę kablową składającą się z dwóch pomieszczeń (przedsionka z drzwiami stalowymi oraz komory kablowej). Wspomniane obiekty budowano głównie w początkowej fazie rozbudowy systemu (lata 50-te).
W drugim etapie, budynki wyposażono już w typowe schrony przeciwlotnicze zwiększające swoją wytrzymałość na ewentualne bombardowanie. Aby zamaskować już całkowicie podziemną konstrukcję, na stropie schronu stawiano dom dla pracowników stacji.
Trzeci a za razem ostatni etap budowy to początek lat 90-tych, gdy zaczęto budować nowoczesny system Krajowej Łączności Wojskowej, w oparciu o już wcześniej istniejące stacje. Ile wówczas wybudowano nowych obiektów? Tego nie wiemy, ale przynajmniej możemy faktycznie potwierdzić jeden najważniejszy już w „odrodzonej” Polsce. Mowa tu o kryptonimie 09120, czyli schronie przeciwatomowym dla najważniejszych władz w kraju. Wspomniany obiekt po jego wybudowaniu pozostał tajny tylko przez kilka lat po czym został zdekonspirowany- tak jak inne przez prywatyzacje państwowej Telekomunikacji Polskiej i sprzedaży obcej firmie- francuskiej sieci telekomunikacyjnej Orange.
Niemieckie archiwum potwierdza
Podczas budowy wspomnianego krajowego systemu łączności, wszystkie obiekty były tajne a dostęp do nich ograniczony. Zadbano również o utajnienie planów budowy przez co nie są one ogólnie dostępne i praktycznie nie możliwe do ustalenia czy obecnie istnieją. Poszczególnie mało istotne dokumenty można jeszcze znaleźć w niektórych obiektach dziś należących do Orange Polska, ale są to dokumenty współczesne.
A co z potwierdzeniem istnienia niemieckiej dokumentacji technicznej kabli dalekosiężnych, które wykorzystywał Wehrmacht do łączności swoich wojsk, a które po wojnie stanowiły początki polskiej łączności? Przypadkiem udało się ustalić, że takie materiały historyczne znajdują się w Archiwum Państwowym w Gorzowie Wielkopolskim i uwaga: dotyczą dziś nieistniejącej niemieckiej stacji wzmacniakowej.
Jedna wizyta w archiwum i mamy potwierdzenie. Od Berlina przez Frankfurt nad Odrą, Kostrzyn- Gorzów Wlkp.- Poznań przechodził niemiecki kabel dalekosiężny FK60. Z dokumentów (cały zbiór zawiera przeszło 500 stron) „Reich Post” oznaczonych jako „Geheim” – sekret wynika, że w okolicach Gorzowa Wlkp. znajdowała się niemiecka stacja wzmacniakowa składająca się z drewnianego budynku połączonego kanałem technicznym z małą, podziemną komorą kablową. Wiadomo też, jakie urządzenia znajdowały się w jej wnętrzach. Ale nie tylko. Dzięki przeprowadzonej kwerendzie już wiemy, gdzie po stronie niemieckiej znajdowała się podobna niemiecka komora: temat na kolejne poszukiwania i następny artykuł.
Co dziś pozostało
Obecnie co raz mniej budynków łączności pozostaje własnością Orange Polska, bowiem są systematycznie wyprzedawane na rynku komercyjnym.
Niektóre obiekty zostały już dawno wykupione przez byłych pracowników wówczas istniejącej Telekomunikacji Polskiej w ramach pierwokupu. Tak też było z SW 508. Obecnie część techniczna stanowi zaplecze dla firmy budowlanej a Orange pozostawiła sobie w użytkowaniu jedno pomieszczenie sieciowe. Teren wokół kompleksu został przeznaczony na działki budowlane. Jedynie budynek mieszkalny pozostał przy swojej dawnej funkcji mieszkania obecnie nie pracowniczego.
Urządzenia z sali aparatowej stacji w 2022 roku, po kilkuletnich staraniach zostały zdemontowane i przeniesione do Muzeum Techniki Wojskowej w Szczecinie. Dodatkowo niektóre stare elementy infrastruktury zostały przekazane do zaprzyjaźnionych placówek muzealnych: 1 element stojaka telekomunikacyjnego i głowicy kablowej oraz centrali telefonicznej CB-60 trafił do Muzeum Techniki Wojskowej Gryf w Dąbrówce a Muzeum Obrony Wybrzeża w Świnoujściu- „Podziemne Miasto na Wyspie Wolin otrzymało kompletny zespół urządzeń zapasowej centrali międzymiastowej typu U-57.
A jak kiedyś wyglądało Święto Łącznościowca? Na obiekcie były wywieszone flagi, pracownicy spotykali się przy kawie a dla zasłużonych były resortowe medale. Dziś z tamtych wydarzeń pozostały tylko historyczne 2 zdjęcia i medale.
Dziś jak przed laty prezentujemy zdjęcia wykonane specjalnie na okoliczność Święta Łącznościowca a byłym pracownikom życzymy dużo zdrowia i zachowania wspomnień dla młodszego pokolenia.
Tekst i foto: st. sierż. Marcin KAMIŃSKI
Zdjęcia archiwalne: Internet, Orange Polska